نقش پتاسیم در بدن        

محدوده ی طبیعی پتاسیم سرم 5-5/3 میلی اکی والان بر لیتر است. پتاسیم به عنوان کاتیون اصلی در مایعات داخل سلولی نقش بسیار مهمی در بسیاری از عملکردهای متابولیک سلولی دارد. تنها 2% از پتاسیم بدن در مایع خارج سلولی یافت می شود و 98% بقیه در مایع داخل سلولی است. این تفاوت قابل توجه در انتقال ایمپالس عصبی تاثیر می گذلرد. بیماریها ،زخمها،داروهاو درمانها تماما می توانند سطح پتاسیم را برهم بزنند و از آنجا که مقذار پتاسیم سرمی بسیار کم است تغییرات جزئی درمان نشده در سطح پتاسیم سرمی می تواند اثرات جدی در عملکرد قلبی و عصبی- عضلانی داشته باشد.

تاثیر پتاسیم بر روی عملکرد صحیح سلولهای بدن

پتاسیم مستقیما بر چگومگی عملکرد صحیح سلولهای بدن، اعصاب و ماهیچه ها اثر می گذارد از طریق:

·         حفظ اسمولالیته و حالت خنثی الکتریکی سلولها 

·         کمک به انتقال ایمپالس عصبی- عضلانی

·         کمک به انقباض عضلات قلبی و اسکلتی و هدایت الکتریکی در آنها 4)تاثیر در تعادل اسید – باز در ارتباط با یون هیدروژن

میزان نیاز روزانه ی پتاسیم

همان طور که گفته شد محدوده ی  طبیعی سطح پتاسیم سرم 5-5/3 میلی اکی والان بر لیتر است و در داخل سلول 140 است. پتاسیم در بدن ذخیره نمی شود و نیاز روزانه پتاسیم در بزرگسالان 40 میلی اکی والان بر لیتر است و متوسط دریافت روزانه 100-60 میلی اکی والان در لیتر است.

پتاسیم در کجاها یافت می شوند

برخی از منابع اصلی پتاسیم عبارتند از: 1)

·         شکلات    

·         گریپ فروت ، آجیل و دانه   

·         گوشتها      

·         سبزیجاتی مثل:هویج، گوچه فرنگی و...

 راهها و مکانیزم دفع پتاسیم

درحدود 80% پتاسیم دریافت شده از طریق ادرار دفع شده به طوریکه هر لیتر ادرار محتوی 40-20 میلی اکی والان در لیتر پتاسیم است. پتاسیم باقی مانده از طریق مدفوع و عرق دفع می شود.

عواملی که روی سطح پتاسیم تاثیر می گذارند

·         پمپ سدیم- پتاسیم :یک مکانیسم انتقال فعال است که یونها را برخلاف گرادیان غلظتی از غشای سلولی عبور می دهد. مخصوصا این پمپ سدیم را از داخل سلول به نایع خارج سلولی منتقل می کند و با پمپ کردن پتاسیم به داخل سلول، موجب حفظ شدن سطح بالای پتاسیم در داخل سلول می شود.

·         تنظیم کلیوی: هنگامی که سطح پتاسیم خارج سلولی افزایش می یابد، توبولهای کلیوی میزان زیادی پتاسیم را ترشح می کنند و باعث افزایش از دست رفتن پتاسیم در ادرار می شوند که در طی آن هورمون آلدوسترون ترشح می شود و کلیه ها سدیم را بازجذب و پتاسیم را ترشح می کنند.کلیه ها مکانیسم موثری برای مبارزه با از دست رفتن پتاسیم نداشته و حتی ممکن است زمانی که سطح پتاسیم سرم کاهش یافته نیز آنرا دفع کنند.

·         میزان PH:تغییر PH می تواند بر سطح پتاسیم سرم تاثیر بگذارد، زیرا یونهای هیدروژن و یونهای پتاسیم به طور آزادانه از غشای سلولهای پلاسما تعویض می شوند. برای مثال: در اسیدوز، یونهای هیدروژن اضافی به داخل سلول حرکت کرده و یونهای پتاسیم را به مایع خارج سلولی می رانند.

هایپوکالمیا

در هایپوکالمیا سطح سرمی پتاسیم به کمتر از 5/3 میلی اکی والان بر لیتر کاهش می یابد و چون محدوده ی طبیعی پتاسیم به هم نزدیک می باشد،کاهش جزئی در آن نتایج سنگینی را در پی دارد.

هایپوکالمیا چه طور روی می دهد؟

از آنجا که بدن نمی تواند پتاسیم را ذخیره کند دریافت ناکافی و دفع بیش از حد پتاسیم می تواند سبب کاهش پتاسیم شود و اختلال تعادل ایجاد کند.

شرایطی مانند:

·         تخلیه طولانی مدت روده ای:مایعات روده ای محتوی مقادیر زیادی از پتاسیم است. از دست رفتن شدید مایعات از طریق دستگاه گوارش در نتیجه ی ساکشن،لاواژ،استفراغ طولانی مدت می تواند ذخیره ی پتاسیم بدن را کاهش دهد و همچنین استفاده از مسهل و تعریق شدید و فیستولها سبب از دست رفتن پتاسیم می شود.

·         افزایش سطح گلوکز ادراری می تواند با ایجاد دیورز اسموتیکی سبب دفع پتاسیم در ادرار شود.

·         پتاسیم می تواند از طریق کلیه ها دفع شود. دیورزی که به همراه عملکرد جدید کلیه ی پیوند شده روی می دهد می تواند باعث هایپوکالمیا شود.

·         در اسیدوز،دفع منیزیم،سندرم کوشینگ و دوره هایی از استرس شدید نیز دفع پتاسیم صورت می گیرد.

·         داره هایی نظیر: دیورتیک ها(مخصوصا تیازید و فروسماید)، کورتیکواستروئیدها،انسولین و آنتی بیوتیک های خاص(جنتامایسین؛کاربنی سیلین و آمفوتریپسنB) نیر می تواند سبب دفع پتاسیم شود.

·         استفاده از آدرنرژیک ها مانند اپی نفرین و آکبترول که در درمان آسم استفاده می شوند.

·         در آلکالوز: خروج یونها ی هیدروژن از داخل سلول به سرم و ورود پتاسیم سرم به داخل سلول.

·         سایر اختلالات وابسته به هایپوکالمیا: بیماری کبدی، هایپر آلدوسترونیسم، الکلیسم حاد، نارسایی قلبی، سندرم سوء جذب،نفریتها و سندرم بارتر می باشند.

علایم و نشانه های هایپوکالمیا

·         کاهش متوسط پتاسیم ،ضعف عضلات اسکلتی مخصوصا در پاها ،ضعف پیشرونده و انتشار یافتن بی حسی و گرفتگی پا ایجاد می شود.

·          رفلکسهای تاندونی عمقی کاهش یافته و یا ازبین می رود.

·          فلج عضلات تنفسی     

·         هایپوکالمیا می تواند سبب رابدومیولیز شده و تخریب فیبرهای عضلانی به حضور میوگلوبین در ادرار منجر می شود و موجب ادراری قرمز رنگ البته شفاف می شود.

·         تاثیر هایپوکالمیا بر عضلات صاف می تواند موجب تهوع، استفراغ و بی اشتهایی شود و فرد ممکن است دچار مشکلات روده ای نظیر کاهش صداهای روده ای، یبوست و فلج روده ای را تجربه کند.

·         افزایش حجم ادرار      

·         فرد دچار مشکلات قلبی شده و ممکن است نبض بیمار ضعیف و نامنظم شده و بیمار دچار کاهش فشار خون وضعیتی شود و ممکن است در ECG نیز، موج T مسطح شده ، قطعه ی ST فرو رفته و موج u تشخیصی را نشان دهد.

·         ایست قلبی ممکن است روی دهد.        

·         بیماری که دیگوکسین و همراه آن دیورتیک مصرف می کند باید به هایپوکالمیا دقت فراوانی داشته باشد.

تستهای تشخیصی در تایید هایپوکالمیا

·         سطح سرمی پتاسیم کمتر از 5/3  میلی اکی والان بر لیتر باشد.     

·         افزایش PH و سطح بیکربنات

·         افزایش مختصر در سطح گلوکز سرم                     

·         تغییرات تشخیصی در ECG

 هایپو کالمیا چگونه درمان می شود؟

·         بیمار باید یک رژیم غذایی غنی از پتاسیم دریافت کند        

·         در هایپوکالمیای حاد،استفاده از نمک های پتاسیم مانند کلرید پتاسیم

·         بیمارانی که توانایی دریافت مکملهای خوراکی را ندارند پتاسیم داخل وریدی نیاز دارند.

·         در صورتیکخ که فردی دیورتیک استفاده می کند باید به او دیورتیک نگه دارنده پتاسیم داده شود.

مداخلات پرستاری که صورت می گیرد

·         علایم حیاتی مخصوصا نبض و فشار خون را تحت نظر داشته باشید چون هایپوکالمیا با کاهش فشار خون وضعیتی به دلیل کاهش حجم خون است.

·         تعداد ضربان قلب،ریتم و تغییرات ECG را در بیماران هایپوکالمیای شدید چون هایپوکالمی باعث ایجاد تاکی آریتمی ها می شود.

·         تعداد، عمق و الگوی تنفسی بیمار را ارزیابی کنیم زیرا ممکن است فرد دچار ضعف و یا فلج عضلات تنفسی شود. در هایپوکالمیای شدید یک کیسه ی احیای دستی را در کنار تخت قرار دهیم.

·         سطح پتاسیم سرم را در نظر بگیریم.

·         علایم یبوست نظیر سختی شکم و کاهش یافتن صداهای روده ای را چک کنید و اگه امکان داشت از مسهل هایی که موجب دفع پتاسیم می شوند استفاده نشود.

·         به بیمار آموزش در مورد علایم هایپوکالمیا داده شود.

هایپرکا لمیا چیست و چگونه روی می دهد؟

زمانی اتفاق می افتد که سطح سرمی پتاسیم به بیشتر از 5 میلی اکی والان بر لیتر افزایش یابد. هایپر کالمیا شیوع کمتری نسبت به هیپوکالمیا دارد اما بسیار خطرناک تر از آن است.پتاسیم از طریق دریافت و یا کاهش ترشح به دست می آید و اگه هریک مختل شود هایپرکالمیا روی می دهد.

·         کلیه ها که پتاسیم را دفع می کنند نقش حیاتی در جلوگیری از تولید محصولات سمی الکترولیتها دارند.

·         در اسیدوز یونهای پتاسیم به خارج از سلول حرکت می کند و به همان اندازه یونهای هیدروژن به داخل سلول جابه جا می شوند.

·         صدمه سلولی سبب افزایش رهایی پتاسیم به داخل سرم میشود.

·         افزایش دریافت پتاسیم از رژیم غذایی مخصوا به همراه کاهش برون ده ادراری می تواند سبب افزایش یافتن پتاسیم شود.

·         استفاده زیاد از جایگزین های نمکی(به جای سدیم از پتاسیم استفاده می کنند).

·         مکمل های پتاسیم چه به صورت خوراکی و یا وریدی.

·         افزایش سطح پتاسیم خون اهدا شده ای که مدت زمان طولانی از نگهداری آن می گذرد.

·         استفاده از داروهایی مانند:بتابلوکرهای آدرنرژیک که مانع جابجایی پتاسیم به داخل سلولها می شود)، دیورتیک های نگه دارنده پتاسیم مانند اسپیرونولاکتون و برخی از آنتی بوتیک ها نظیر پنی سیلینG پتاسیم.

·         شیمی درمانی با مرگ سلولی که ایجاد می کند و گاها صدمات کلیوی

·         مهارکننده های مبدل آنژیوتانسین و داروهای ضد التهابی استروئیدی با تاثیر بر روی ترشح آلدوسترون(آلدوسترون موجب ترشح پتاسیم و جذب سدیم می شود.)

·         در هنگام سوختگی، عفونت شدید تروما،تصادف یا همولیز داخل عروقی، سلول آسیب دیده و ممکن است پتاسیم سلول را ترک کند.

·         اسیدوز متابولیک و کمبود انسولین : حرکت پتاسیم به داخل سلول را کاهش می دهند در نتیجه پتاسیم سرمی افزایش یافته)

·         در نارسایی حاد و مزمن کلیوی، ترشح پتاسیم کاهش می یابد.

·          در بیماریهایی مثل دیابت، سلول داسی شکل و یا لوپوس اریتروماتوس بر اثر تخریب سلول پتاسیم افزایش می یابد و همچنین در بیماری آدیسون و هایپو آلدوسترونیسم می تواند ترشح پتاسیم از بدن کاهش می یابد.

علایم و نشانه ها در هایپرکا لمیا

علایم ونشانه های اثرات هایپر کالمیا بر عملکرد قلبی و عصبی – عضلانی در بدن مشخص می شود.

·         بی حسی و احساس سوزن سوزن شدن یک علامت اولیه و افزایش تحریک پذیری نشانه ی هایپر کالمیا است.

·         سبب ضعف عضلات اسکلتی شده و به فلج شدن منجر می شود.ضعف عضلانی تمایل به گسترش از پاها به تنه و درگیرکردن عضلات تنفسی دارد.

·         افزایش فعالیت عضلات صاف بویزه در دستگاه گوارش شده و ممکن است موجب تهوع ، کرامپهای شکمی و اسهال مهجر شود.

·          اختلالات قلبی نظیر: کاهش ضربان قلب، ضربان نامنظم، کاهش برون ده قلب، کاهش فشار خون و احتمال ایست قلبی

·         مشخصه اصلی ECG در این افراد موج T بلند و خیمه مانند می باشد.فاصله ی PR افزایش می یابد، کمپلکس QRS پهن شده و قطعه ST یه پایین نزول می کند.

تست های تشخیصی

·         سطح پتاسیم سرم بیشتر لز 5 میلی اکی والان برلیتر باشد.

·          کاهش یافتن PH شریان که دلالت بر اسیدرز دارد.

·         تغییرات غیرطبیعی در ECG.

درمان هایپرکا لمیا

·         شدت هایپرکالمیا بر چگونگی درمان آن دخالت دارد.

·         هایپرکالمیای خفیف را می توان با دیورتیک موثر بر قوس هنله که سبب افزایش دفع پتاسیم از بدن می شود درمان کرد.

·          رزیم غذایی حاوی پتاسیم محدود شود.

·         درمان بیماریهای زمینه ای که موجب افزایش پتاسیم می شوند.

·         استفاده از سدیم پلی استیرین سولفونات(کی اگزالات) و استفاده از سوربیتول وسایر مواد اسموتیک باید به همراه این درمان به منظور افزایش ترشح پتاسیم داده شود.

·         به منظور خنثی کردن اثرات هایپرکالمیا بر عضلات قلبی از گلوکونات کلسیم10% را در طول 3 دقیقه تزریق کنید و به بیمار دستگاه مانیتور قلبی متصل شود.

·          در بیماران اسیدوزی با تزریق داخل وریدی بی کربنات سدیم که باعث کاهش سطح سرمی پتاسیم از طریق جابه جایی موقت پتاسیم به داخل سلولهل می شود.

·          تزریق 10 واحد انسولین تنظیم شدم داخل وریدی و به همراه آن دکستروز هایپرتونیک داخل وریدی10-5% داده شود(شروع اثر دارو 15 تا 60 دقیقه بوده و 4 تا 6 ساعت باقی می ماند).

مداخلات پرستاری که صورت می گیرد

·         علایم حیاتی را ارزیابی کنید

·         اگه سطح سرمی پتاسیم به 6 برسه باید حتما قلب را در نظر گرفت.

·         میزان دریافت و خروج مواد را در بیمار تحت نظر گرفت(برون ده کمتر از 30 میلی لیتر را گزارش کنید چون که عدم توانایی در دفع کافی پتاسیم می تواند به افزایش خطرناک سطح سرمی پتاسیم منجر شود).

·         برای تزریق آهسته یداخل وریدی انفوزیون گلوکونات کلسیم در موارد حاد برای خنثی نمودن اثر مهاری هایپرکالمیا بر عضلا قلبی اماده باشید.

·         برای بیماران درمان گلوکز و تکرار مجدد انسولین را دریافت می کنند، علایم و نشانه های کاهش قند خون نظیر ضعف عضلانی، سنکوب، گرسنگی و تعریق زیاد زیاد را کنتری کنید.

·          صداهای روده ای، تعداد و خصوصیات حرکات روده ای را تحت نظر داشته باشید. افزایش صداهای روده ای نشان دهنده ی این است که بدن در تلاش برای حفظ هموستاز از طریق افزایش دفع روده ای پتاسیم است.

·          سطح سرمی پتاسیم و سایر تست های آزمایشگاهی وابسته را در نظر داشته باشید.

·         بیماری که سطح سرمی پتاسیم بالای 6 میلی اکی والان بر لیتر دارد باید به آن دستگاه مانیتور قلبی وصل باشد.

·         اگر بیمار هایپرکالمیای شدید دارد و بهدرمان پاسخ نمی دهد آن را برای دیالیز آماده کنیم.

·          داروهای تجویز شده توسط پزشک را تزریق کرده و بیمار را از نظر سودمندی و یا اثرات مخرب آنها، تحت نظر بگیرید.

·         علایم و نشانه های هایپرکالمیا را برای بیمار شرح دهیم که جهت کاهش سطح سرمی پتاسیم، دارو دریافت میکند،بیان کنید.

نوشته شده توسط همایون در یکشنبه سوم اردیبهشت ۱۳۹۱ |